Akü bakımı ve akü bitince adım adım ne yapılır?

Kış sabahı kontağı çevirdiğinizde marş motoru ağır ağır dönüyor, sonra yalnızca tık sesi geliyor. Yol yardım çağrılarının en yaygın sebeplerinden biri akü sorunlarıdır. Bu yazıda akünün nasıl çalıştığını, voltaj değerlerinin ne anlattığını, akü bittiğinde güvenle nasıl çalıştıracağınızı ve doğru yedek aküyü nasıl seçeceğinizi anlatıyoruz.

Akü ne iş yapar, neden biter?

Binek otomobillerde kullanılan 12 voltluk kurşun-asit akü, motoru çalıştıracak kısa süreli yüksek akımı sağlar ve motor dururken elektronik sistemleri besler. Motor çalışırken şarj işini alternatör üstlenir. Akünün bitmesinin başlıca sebepleri şunlardır:

• Yaşlanma (sülfatlaşma): Plakalarda kurşun sülfat kristalleri birikir, akünün depolayabildiği enerji azalır. Akülerin ortalama ömrü kullanım ve iklime bağlı olarak genellikle 4–6 yıl civarındadır.
• Sıcaklık: Soğukta kimyasal reaksiyon yavaşlar ve akü kapasitesinin bir kısmını geçici olarak kaybeder; aynı anda soğuk motor yağı daha koyu olduğu için marş motoru daha fazla akım ister. Akü sorunları bu yüzden kışın ortaya çıkar. Ama aküyü asıl yaşlandıran şey yaz sıcağıdır.
• Kısa yolculuklar: Marş, aküden ciddi miktarda enerji çeker. 10 dakikalık şehir içi yolculuk, özellikle farlar, ısıtma ve koltuk ısıtması açıkken, bu enerjiyi geri yüklemeye yetmeyebilir.
• Uzun süre bekleme: Modern araçlar kapalıyken bile alarm, merkezi kilit alıcısı ve kontrol üniteleri için küçük bir akım çeker. Haftalarca kullanılmayan araçta akü boşalabilir.
• Kaçak akım veya şarj arızası: Açık unutulan bagaj lambası, arızalı bir modül veya yeterince şarj etmeyen alternatör.

Voltmetreyle akü durumunu okumak

Basit bir dijital multimetre, akünün durumu hakkında çok şey söyler. Ölçümü araç en az birkaç saat çalıştırılmadan beklemişken, kontak kapalıyken akü kutup başlarından yapın. Kabaca şu tabloyu kullanabilirsiniz (25 °C civarında, standart sulu akü için yaklaşık değerler):

Motor çalışırken ölçtüğünüz voltaj ise şarj sistemini gösterir. Klasik araçlarda genellikle 13,8–14,7 V aralığı normaldir. Akıllı şarj yönetimli modern araçlarda bu değer sürüş koşuluna göre değişebilir ve zaman zaman 12,5 V civarına da inebilir; bu tek başına arıza demek değildir. 13 V'un altında sabit kalıyor ve akü uyarı ışığı yanıyorsa alternatör kontrol ettirilmelidir.

Voltaj yalnızca şarj durumunu gösterir, sağlığı değil. Tam dolu görünen yaşlı bir akü yük altında çökebilir. Kesin sonuç için servislerde ve akü satıcılarında bulunan iletkenlik veya yük test cihazıyla ölçüm yaptırın.

Akü bitince: takviye kablosuyla güvenli çalıştırma

Yanınızda takviye kablosu ve yardım edecek çalışır durumda bir araç varsa, aşağıdaki sıra hem sizi hem de iki aracın elektroniğini korur. Kendi aracınızın kullanım kılavuzunda farklı bir yöntem (örneğin motor bölmesinde ayrı bir takviye noktası) belirtilmişse ona uyun.

1. Hazırlık: İki aracı birbirine değmeyecek şekilde yaklaştırın. İkisinin de kontağını kapatın, farlar ve klima kapalı olsun. Akünün çatlak, şişmiş veya akıntılı olmadığını kontrol edin; öyleyse takviye yapmayın.
2. Kırmızı kablo, birinci uç: Bitik akünün artı (+) kutbuna.
3. Kırmızı kablo, ikinci uç: Sağlam akünün artı (+) kutbuna.
4. Siyah kablo, birinci uç: Sağlam akünün eksi (−) kutbuna.
5. Siyah kablo, ikinci uç: Bitik aküye değil, bitik aracın motor bloğunda veya şasisinde boyasız, sağlam bir metal noktaya (veya üreticinin gösterdiği şase noktasına). Bu son bağlantıda küçük bir kıvılcım çıkabilir; akü hidrojen gazı salabileceğinden kıvılcımın akünün uzağında olması önemlidir.
6. Yardımcı aracı çalıştırın ve birkaç dakika rölantide bekletin.
7. Bitik aracı çalıştırın. Çalışmazsa 10–15 saniyeden uzun marşa basmayın; bir iki dakika bekleyip tekrar deneyin.
8. Kabloları ters sırayla sökün: Önce şasedeki siyah, sonra sağlam aküdeki siyah, sonra sağlam aküdeki kırmızı, en son bitik aküdeki kırmızı. Kablo uçlarının birbirine değmesine izin vermeyin.
9. Aracı hemen kapatmayın: En az 20–30 dakika, mümkünse açık yolda sürün. Rölantide bekletmek aküyü çok yavaş doldurur.

Takviye kablosu yerine akü takviye cihazı (booster)

Lityum hücreli taşınabilir akü takviye cihazları son yıllarda yaygınlaştı ve ikinci bir araca ihtiyacı ortadan kaldırıyor. Çoğu modelde ters bağlantı ve kısa devre koruması bulunur. Seçerken dikkat edin:

• Üreticinin belirttiği motor hacmi uyumluluğu (dizel motorlar daha yüksek akım ister).
• Gerçekçi tepe akımı yerine, mümkünse marş akımı değeri ve bağımsız testler.
• Cihazın kendisinin de şarja ihtiyaç duyduğunu unutmayın; birkaç ayda bir doldurun. Bagajda yaz sıcağında uzun süre bırakmak lityum hücrelere iyi gelmez.

Araçta bulundurmaya değer diğer ekipmanları ekipman ve muayene rehberimizde derledik.

Çalıştırdıktan sonra: sorun akü mü, alternatör mü?

Takviyeyle çalışan araç, kısa süre sonra yine çalışmıyorsa sebebi bulmak gerekir:

• Araç sürüş sırasında stop ediyor veya akü ışığı yanıyorsa: Şarj sistemi (alternatör, kayış, regülatör) şüphelidir.
• Uzun yoldan sonra rahat çalışıyor, bir gece beklerse çalışmıyorsa: Akü yaşlanmış veya araçta kaçak akım var. Servis, aracı kilitledikten sonra kontrol ünitelerinin uyku moduna geçmesini bekleyip kaçak akımı ölçebilir.
• Akü 5 yaşından büyükse: Çoğu zaman en ekonomik çözüm değişimdir.

Doğru aküyü seçmek: Ah, CCA, EFB ve AGM

Akü üzerindeki etiketlerde birkaç temel değer bulunur:

Start-stop sistemli araçlar sıradan aküyle yetinmez. Motor her trafik ışığında kapanıp açıldığı için akü sık ve derin döngüler yaşar. Bu araçlarda genellikle şu iki tipten biri kullanılır:

• EFB (Enhanced Flooded Battery): Geliştirilmiş sulu akü. Temel start-stop sistemleri için.
• AGM (Absorbent Glass Mat): Elektrolitin cam elyaf keçeye emdirildiği akü. Fren enerjisi geri kazanımı olan ve elektrik yükü yüksek araçlar için.

Kural basit: AGM'li araca AGM takılır. EFB'li araca AGM'ye yükselmek mümkündür ama tersi önerilmez. Birçok modern araçta akü değiştikten sonra akü yönetim sistemine yeni akünün tanıtılması (kodlama) gerekir; aksi halde sistem yeni aküyü eski akü gibi şarj eder ve ömrünü kısaltabilir.

Akü ömrünü uzatan alışkanlıklar

1. Aracı uzun süre kullanmayacaksanız akıllı bir akü şarj/koruma cihazı (maintainer) bağlayın veya haftada bir 20–30 dakikalık sürüş yapın. Akü eksi kutbunu sökmek de bir seçenektir, ancak bazı araçlarda radyo kodu, cam ayarları gibi ayarlar sıfırlanabilir.
2. Kutup başlarını temiz tutun. Beyaz-yeşil tozlu oksitlenme bağlantı direncini artırır. Kontak kapalıyken, eldivenle, karbonat ve suyla temizleyip kuruladıktan sonra ince bir tabaka kutup gresi sürebilirsiniz.
3. Bağlantının sıkı olduğundan emin olun. Gevşek akü sabitleme aparatı, titreşimle akünün iç yapısına zarar verir.
4. Kısa yolculuklarda elektrik yükünü azaltın: Arka cam rezistansı ve koltuk ısıtma gibi yüksek akım çeken sistemleri gereksiz yere açık bırakmayın.
5. Kışa girmeden test ettirin. Periyodik bakımda akü testini isteyin; bakım takvimi rehberimizde bu kalemi diğerleriyle birlikte listeledik.

Eski aküyü nereye atmalı?

Kurşun-asit aküler tehlikeli atık kapsamındadır ve çöpe atılmamalıdır. Yeni akü aldığınız satıcı eski aküyü genellikle teslim alır; bazı satıcılar bunu fiyata yansıtır. İçindeki kurşun büyük oranda geri dönüştürülebilir.

Akü uyarı ışığının ne anlama geldiğini ve diğer kırmızı ışıklarla farkını gösterge paneli uyarı ışıkları yazımızda bulabilirsiniz.

Kış öncesi akü kontrolü için kısa liste

• Akünün üretim tarihine bakın (kasada damga veya etiket olarak yazar). 4–5 yılı geçtiyse test ettirin.
• Dinlenme voltajını ölçün; 12,4 V'un altındaysa şarj edip sebebini araştırın.
• Kutup başlarını oksitlenmeye karşı kontrol edin, bağlantıları sıkılayın.
• Marş motorunun dönüş hızını dinleyin; ağırlaşma ilk uyarıdır.
• Araçta takviye kablosu veya şarjlı akü takviye cihazı bulundurun.
• Uzun süre park edilecek araçta akü koruma cihazı planlayın.